Cytat z Olgi Tokarczuk, fragm. eseju „Lalka i perła”, 2001

Czas „Lalce” nic nie zrobił

Czas inaczej obchodzi się z literaturą niż z ludźmi.

Lalce czas nic nie zrobił. Działa ona za sprawą swojej

magicznej podwójności, którą mają tylko arcydzieła.

Opowiada bowiem z jednej strony szczegółowy, historyczny,

konkretny czas końca XIX wieku oraz

historie żyjących wtedy ludzi. Jest więc dla nas,

młodszych

o ponad sto lat, historycznym już freskiem, łańcuchem

scen rodzajowych nanizanych na linearnie postrzegany

bieg wydarzeń. Mówi nam więc, „jak było”,

czy raczej, „jak mogłoby być”, jest przecież powieścią,

czyli doświadczeniem wewnętrznym, nie zaś

zapisem faktów. Z drugiej jednak strony mówi, „jak

jest”, odwołując się do podstawowych prawd psychologicznych,

które starzeją się wolniej niż świat zewnętrzny.

Właściwie wszystko, co w Lalce istotne,

mogłoby się zdarzyć teraz. Wokulski mógłby się dorobić

swoich pieniędzy, powiedzmy, w Niemczech i

wrócić do kraju, tęskniąc do swojej Izabeli – bogatej i

wykształconej za granicą córki, powiedzmy znowu,

ambasadora Łęckiego. Pamiętniki Rzeckiego dotyczyłyby

wzlotów i upadków rozczarowanego polityką

idealisty – historia zawsze skwapliwie dostarczy tu

powodów, a odkrycia Geista miałyby związek z fizyką

kwantową. Powieści tylko pozornie są „współczesne”

– w gruncie rzeczy pociąga je jakaś ponętna stałość jednostki,

która jest niezależna od historii.

Wokulski jest człowiekiem współczesnym, czyli odwiecznym.